De gedachte achter de grap

Om voor de hand liggende redenen buigen mensen zich momenteel veel over de vraag hoe ver de vrijheid van meningsuiting reikt. Dan gaat het met name over hoe ver satire mag gaan; met andere woorden, welke kwetsende grappen je wel en niet zou mogen maken. Op het gebied van kwetsende grappen ben ik vanuit mezelf best tolerant; veel dingen moeten kunnen. Toch had ik van de week een vreemde ervaring.

Een vriend stuurde me deze strip en vond die grappig, maar ik kon er totaal niet om lachen. Ik vond de grap erg kwetsend ten opzichte van homoseksuelen, over wie een stereotiep en onjuist beeld wordt geschetst, en dan met name dat het aangeleerd gedrag zou zijn. Maar tegelijk voelde het vreemd om een grap zo kwetsend te vinden, want zo ben ik normaal niet. Mijn vermoeden? Het heeft te maken met het idee áchter de grap.

Als tegenvoorbeeld nemen we een grap die ik een tijdje terug had verzonnen: “Waar komen homoseksuele Joden vandaan? Uit de Holo-kast!”. Hoewel dit absoluut een harde grap is, en allicht ook beledigend opgevat zou kunnen worden, moet in mijn ogen zo’n soort grap op zich kunnen. De reden hiervoor is dat het overduidelijk een grap is. Iedereen weet dat een holo-kast geen bestaand object is, en dat de basis een woordspeling is op de begrippen ‘Holocaust’ en ‘uit de kast komen’. Daarmee bagatelliseer ik niet de Holocaust op zich, noch betwijfel ik de ernst van het feit dat er miljoenen Joden en homoseksuelen zijn omgekomen. Met andere woorden: de grap zegt volstrekt niets over mijn daadwerkelijke opvatting over Joden of over homoseksuelen.

Het verschil tussen de twee situaties is vergelijkbaar met het verschil tussen plagen en pesten. Bij pesten probeert men systematisch iemand te vernederen en te treiteren, terwijl plagen inderdaad niet meer is dan een grapje. Wie geen racist is, maar wel een racistische grap maakt, beoogt alleen maar mensen aan het lachen te maken. Maar wie wel een racist is, voelt impliciet of expliciet de behoefte om de zogenaamde superioriteit van zijn of haar ras te ondersteunen, en kan daar kwalijk genoeg ook zo’n grap voor gebruiken. Natuurlijk, de grens is vaak onduidelijk, en soms wordt er iets verkeerd geïnterpreteerd door degene die het aanhoort. Maar over het algemeen is dit waarom cabaretiers met zoveel grappen kunnen wegkomen – of dat in ieder geval zouden moeten kunnen. Ze menen duidelijk vaak niet wat ze zeggen. Al gaat het dan nog steeds weleens mis.

Wat het bovenstaande impliceert is dat de grap op zich niet eens doorslaggevend is. Het gaat meer om degene die de grap maakt, en de context waarin de grap gemaakt wordt. Neem bijvoorbeeld de volgende grap: “Een Turk en een Marokkaan zitten in de auto, wie rijdt er? De politie!”. Wanneer die wordt verteld op een avondje hangen met vrienden en veel bier, als onderdeel van een flauwe moppentapsessie, is hij vermoedelijk behoorlijk onschuldig. De kans is klein dat de verteller daadwerkelijk denkt dat een Turk en een Marokkaan alleen maar samen in de auto zitten als ze net zijn gearresteerd. Maar als dezelfde grap wordt genoemd in een discussie over criminele allochtonen, door iemand die toch al racistische neigingen heeft, is het al een stuk kwalijker.

Grappen op zichzelf zijn niet kwetsend, ongeacht de inhoud. De context, en dan met name de mening van de verteller, kan een grap wel kwetsend maken. Omdat de grap op zo’n moment een te serieuze ondertoon heeft. Dat is wat er mis ging met het stripje dat ik hierboven noemde: de auteur ervan had vermoedelijk een dubbele agenda, en dacht niet al te positief over homoseksualiteit. Dat valt onder meer af te lezen aan de gezichtsuitdrukkingen van de karakters en de schrikreactie, samen met de manier van redeneren en verwoorden. Dat maakte het meer dan een onschuldig geintje, net als bijvoorbeeld het ‘geintje’ over Justin Bieber dat ik vorige week aanhaalde. De conclusie is dan ook als volgt: wanneer we discussie voeren of bepaalde satire wel of niet ‘moet kunnen’, is het een essentieel vraagstuk wat de gedachte achter de grap is.

Advertenties

3 thoughts on “De gedachte achter de grap

  1. nielshagen 20 januari 2015 / 19:53

    Een probleem is dat je er van uit gaat dat de gedachte achter een grap altijd kenbaar is. Ten eerste is dat voor een ander vrij moeilijk te bepalen. Ten tweede is het de vraag of de maker zijn eigen gedachten, met name de impliciete aannames, wel helder voor zichzelf heeft.

    Denk bijvoorbeeld aan impliciet racisme, waar je in zekere zin niet weet dat je een voorkeur hebt voor het één of ander. Die voorkeuren zijn al helemaal niet rationeel gefundeerd, maar zijn mede afhankelijk van je omgeving. Zie bijvoorbeeld de neiging in Nederland om donkere mensen eerder verdacht te vinden in bepaalde situaties ten opzichte van blanke mensen die zich in dezelfde situatie bevinden.

    Dat kan er voor zorgen dat een grap moeilijk te herkennen is, of waarom het verkeerd zou zijn om een grap grappig te vinden. Ik moest bijvoorbeeld om het plaatje en de gedachte ook lachen en ik heb niet het gevoel dat dat verkeerd is. De gezichten in de tekening waren mij niet eens opgevallen. Ik lette vooral op de tekst en de handelingen. Een grappige speling van handelingen, waarbij in ieder geval ik weet dat het nonsens is.

    • Thomas Stege 21 januari 2015 / 15:32

      Begrijp me niet verkeerd: ik ben het ermee eens dat het heel lastig te bepalen is wat de gedachte achter een grap is. Dat is ook waarom ik zei: ‘de grens is vaak onduidelijk, en soms wordt er iets verkeerd geïnterpreteerd’. Het is niet zo dat in elke situatie direct duidelijk is wanneer je een grap mag maken en wanneer niet. Maar het is in mijn ogen dus zo dat een grap zélf niet kan kwetsen, alleen in combinatie met de gedachte erachter en/of de context kan het kwetsend zijn. Dat is gewoon iets om rekening mee te houden.

      Impliciet racisme / discriminatie zal allicht bestaan, maar ik denk dat dat redelijk los staat van of je een grap wel of niet kan maken. Als iemand onbewust een negatief beeld heeft van een bepaalde groep betekent dat niet dat diegene helemaal geen grappen meer erover mag maken. Alleen kan een grap met een te serieuze ondertoon, waarbij de grens tussen grap en serieuze mening onduidelijk is, wel kwetsend zijn. Maar in sommige gevallen kan dat ook weer een positief effect hebben, misschien… als degene die de opmerking maakte zich zo bewust wordt van zijn eigen gedachtenpatronen.

  2. elijahalvares 24 februari 2015 / 14:34

    Wat je zegt over in welke context de grap wordt gemaakt klopt helemaal. Ik begrijp alleen niet waarom zulke grappen worden gemaakt en worden gepost door mensen. Deze grappen zijn onnodig en dragen niet bij aan de maatschappij waar wij naar streven, toch? Wij kunnen niet voor iemand bepalen of het grapje wel of niet kwetsend aankomt. Daarom raad ik gewoon aan om het niet te doen. Het heeft geen doel en je bereikt er vaak ook alleen maar negativiteit mee. Wij kunnen ook niet beslissen voor iemand of het plagen of pesten is. Grapjes maken mag en zijn er om mensen aan het lachen te maken en niet om mensen te kwetsen, beledigen of om voor schut te zetten.

Deel je mening!

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s